OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Uređenje i revitalizacija Niške tvrđave

Uvod

Niška tvrđava predstavlja nepokretno kulturno dobro od velikog značaja za Republiku Srbiju. Zaštićena je Zakonom kao spomenik kulture, a njen kompleks sačinjen je iz nekoliko celina čiju zajedničku crtu čini postojanje bogatog kulturnog naslojavanja i složena urbana kompozicija prostora različitih namena i funkcija, istovremeno isprepletanih i povezanih, ali i sukobljenih na istim relacijama.

Istorijski podaci i arhitektonsko nasleđe determinišu ovaj prostor kao centralnu tačku oko koje se, na desnoj obali Nišave, počevši od I veka n.e. razvijaju kako fortifikacije, tako i urbani elementi naselja. Pored utvrđenja iz XVIII veka koje vizuelno dominira prostorom, u okviru bedema i u njihovoj neposrednoj okolini, nalaze se objekti i arheološki ostaci iz različitih istorijskih epoha, sa različitom namenom, stepenom očuvanosti i prezentovanosti. Pored kulturno-istorijskih i urbanih elemenata, kao posebna karakteristika ističe se i specifični prirodni ambijent koga sačinjavaju uglavnom neuređene i loše održavane zelene površine i visoko listopadno rastinje, što doprinosi postojanju mikroklime koja je znatno kvalitetnija u odnosu na klimatske karakteristike okolnog gradskog urbanizovanog prostora, ali i ugrožava elemente arhitekture i sigurnost korisnika. Celokupna situacija proizvodi haotično stanje i doprinosi međusobnoj negaciji nasleđa i urbanih elemenata. Favorizovanje improvizovanih objekata i neprimerenih sadržaja i potpuna zapuštenost pojedinih delova kompleksa, takođe doprinose apsurdnosti situacije.

Projekat uređenja i revitalizacije

Nakon dugogodišnje pauze, u toku 2011.godine nadležna služba zaštite i gradske vlasti inicirale su izradu ozbiljne sveobuhvatne studije, koja će se baviti problemima Niške tvrđave i mogućnostima za njihovo razrešenje. Zahvaljujući nizu blagovremenih akcija u relativno kratkom vremenskom periodu došlo se do konkretnih rezultata, koji bi trebalo da budu od značaja za sve zainteresovane strane u procesu revitalizacije ovog nepokretnog kulturnog dobra.

Prilikom izrade Idejnog projekta uređenja i revitalizacije, koji sadrži i elemente programskog i strateškog dokumenta, detaljnom analizom raspoložive dokumentacije i postojećeg stanja izdvojili su se sledeći problemi: nepostojanje kontinuiranog izučavanja i održavanja materijalnog kulturnog nasleđa, nedovoljna odgovornost i organizovanost u upravljanju gradskim dobrima i urbanističkom planiranju, neadekvatna eksploatacija celokupnog prostora i slaba ili loša angažovanost potencijala, nerešeni, odnosno sporni imovinsko-pravni odnosi, bespravno podignuti objekti, objekti sa privremenim dozvolama…

Predmetno područje Projekta obuhvata Nišku tvrđavu i njenu neposrednu okolinu na površini od približno 57 ha, a njegove granice čine reka Nišava, ulica Đuke Dinić, Bulevar 12.februar, Beogradska ulica, ulica Aleksandra Medvedeva i Bulevar Nikole Tesle. U okviru ovog prostora izdvojene su sledeće karakteristične prostorne celine:

A – prostor Niške tvrđave koji se nalazi u okviru bedema-parkovska površina; A1 – prostor koji zahvataju sačuvani rovovi Niške tvrđave sa pripadajućim elementima fortifikacije; B – slobodni prostor ,,Gradskog polja“; V1 – izgrađene površine na kojima se nalaze: osnovna škola ,,Vuk Karadžić“, Glavna autobuska stanica i zelena pijaca „Tvrđava“; V2 – izgrađene površine koje se graniče sa Bulevarom Nikole Tesle; G1 – prostor na kome se nalazi „Cvetna pijaca“; G2 – prostor na kome se nalazi kompleks TK „Radnički“; G3 – poligon za obuku vozača.

Kako bi se predupredile dalje stihijske intervencije i obezbedila apsolutna prioritetnost nepokretnog kulturnog dobra sa svim njegovim delovima, zaključeno je da osnovnom konceptualnom postavkom projekta uređenja i revitalizacije moraju biti postavljeni sledeći zadaci: afirmacija i unapređenje nepokretnog kulturnog dobra i maksimalno iskorišćenje njegovih potencijala, adekvatna prezentacija postojećih nepokretnih arheoloških nalaza i adaptacija postojećih objekata za savremenu namenu uz primenu konzervatorsko-restauratorskih i istraživačkih metoda, uklanjanje neadekvatnih sadržaja i objekata koji su imali privremene dozvole, uređenje parkovskih površina i sportsko-rekreacionih zona i obogaćivanje sadržaja u okviru njih, zatim, zoniranje u smislu jasno definisanih mogućnosti za korišćenje pojedinih prostora (koncerti, festivali, izložbe…), raščišćavanje prostora oko bedema Tvrđave u cilju potpune reorganizacije-formiranje prilaza, trgova, parkinga, definisanje komunikacija, parternog uređenja, mobilijara i osvetljenja, postavljanje turističke signalizacije i „info-tabli“. Namena javnih površina i prostora opredeljena je isključivo u svrhe kulturih, naučnih, obrazovnih, turističkih i sportsko-rekreativnih sadržaja.

U tom smislu, kao najpotrebnije izdvajaju se sledeće intervencije: potpuno uklanjanje sadržaja namenjenih „zelenoj“ i „cvetnoj“ pijaci i Glavnoj autobuskoj stanici, koji su prilikom izgradnje dobili privremene dozvole i napravljeni su kao montažno-demontažni objekti; uklanjanje bespravno podignutih objekata na Bulevaru Nikole Tesle i „Gradskom polju“, kao i na prostoru TK „Radnički“, zatim, formiranje tampon zona zelenila, pristupnih platoa, adekvatnih parking prostora i aktivacija svih ulaznih kapija. Vidin kapija postaje glavna kapija za posetioce manifestacionih događaja koji će se odvijati na „zapadnom platou“ unutar bedema i sportske događaje u rovovima Tvrđave, a Jagodinmalska se otvara i koristi kao pešačka i kolska, čime se aktivira i mogućnost izgradnje mosta na Nišavi.

U okviru celine „A“ redefiniše se izgled «glavnog ulaznog platoa» i oslobađa «centralni plato» u cilju nastavka istraživanja i prezentacije antičkog nasleđa. Predviđeni su arheološko-istraživački i konzervatorsko-restauratorski radovi na bedemima zajedno sa svim pripadajućim elementima i ulaznim kapijama, revitalizacija svih postojećih objekata koji se nalaze u okviru bedema uz opredeljivanje za neku od savremenih funkcija i aktiviranje rovova Tvrđave u celoj dužini, kao glavne sportsko-rekreativne zone. Ovoj celini pridružen je i prostor na kome se nalazila Glavna autobuska stanica. Deo bedema i istočni-istureni bastion dobiće nakon istraživanja autentični izgled fortifikacionog sistema iz vremena nastanka Tvrđave i zajedno sa jednom od barutana, koja će imati postavku „Muzeja baruta i srednjevekovnog oružja“ doprineće prezentaciji srednjevekovne epohe.

Prostorna celina „B“, osim u graničnim zonama gde se dešavaju manje intervencije i obimnih radova na prostoru antičke „Palate sa oktogonom“, ostaje slobodna jer se ovde planiraju dalja sistematska istraživanja, a celina G3 dobija namenu uređene parkovske površine, koja povezuje Tvrđavu pre svega sa „Bazilikom sa martirijumom“, koja predstavlja spomenik kulture od izuzetnog značaja, a zatim i „Jagodin malom“, kao najznačajnijom kasnoantičkom nekropolom. Kako bi se ova veza ostvarila, usvojeno je ranije redefinisanje saobraćajnica, gde bi se pomenuta Bazilika našla u okviru kružnog toka, a do nje bi se dolazilo nadzemnom komunikacijom. Redefinisanje saobraćaja predloženo je i na Univerzitetskom trgu, kako bi se sam trg pripojio platou ispred Beogradske kapije i time omogućila jedinstvena prezentacija istorijskog ambijenta i bolja funkcionalnost prostora, pešačkih i kolskih komunikacija.

Posebna pažnja posvećena je prostoru za igru dece, na osunčanom „istočnom platou“, kome je pripojen još jedan otvoren prostor u vidu „Dečijeg naučnog parka“ i objekat koji je služio kao barutana („kovačnica“), kome je data namena „Dečijeg istraživačkog centra“. Kada govorimo o revitalizaciji postojećih objekata treba pomenuti i sledeće: „Zgrada umetničkih ateljea“ izgorela u požaru 2003.godine, revitalizovana je u savremeni multifunkcionalni „Umetnički centar“, objekat u kome je bilo smešteno skladište “Gradine“ rekonstrukcijom i revitalizacijom oprema se kao smeštajni-ugostiteljski za potrebe sportista i istraživačkih ekipa, preostale tri barutane imaju namenu „Studentskog“ i „Evropskog“ kulturnog centra i ugostiteljskog objekta, „Pašini konaci“ treba da prime buduću upravu Tvrđave, servis za održavanje, glavni Vizitorski centar i u obodnom delu „zanatske radionice“, a „Apsani“ se vraća namena „Konzervatorskog centra“, koji je Tvrđavi svakako neophodan.

Osnovna postavka pešačkih komunikacija u okiru bedema zadržana je uz blage korekcije i dodavanje novih elemenata, tamo gde je to bilo neophodno (staze, platoi i trgovi). Ostale celine uređene su prema novom konceptu. Njihova materijalizacija zamišljena je kao kombinacija tradicionalnih tehnika i materijala-„turska kaldrma“, granit i peščar, kod komunikacija koje povezuju istorijske elemente, i obrade asfaltom, kod novih i velikih površina. Kod izbora mobilijara osnovni akcenat stavljen je na unificiranje ovih elemenata i primenu prirodnih materijala, kako bi bili prepoznatljivi i adekvatni upravo za kulturni predeo Niške tvrđave.

Što se tiče zelenila, ono i dalje dominira čitavim prostorom, s tim što je redefinisano u pojedinim zonama i uklonjeno tamo gde ima destruktivni uticaj na bedemske strukture. Pored svega navedenog, predviđena je i izgradnja minimalnog broja novih objekata, koji će služiti isključivo u svrhu prezentacije i zaštite arheoloških ostataka, pokretnih i nepokretnih i kod rekonstrukcije dela bedema na «Letnjoj pozornici». To su zaštitna konstrucija nad „Palatom sa oktogonom“ i nad novoprojektovanim „Lapidarijumom“ i savremena konstrukcija kojom se povezuju razdvojeni segmenti bedema uništenih u eksploziji. Kao deo novog prostornog koncepta izdvaja se još jedan objekat, to je „Sat-kula“ koja je locirana na mestu nekadašnje turske „Sahat-kule“. Objekat je materijalizovan u savremenom materijalu, sa jasnom asocijacijom na nekadašnju kulu koja je imala istu namenu.

Prostor u neposrednoj blizini u parteru simbolično je obeležen kao „Spomen mesto“na kome su vršena pogubljenja osuđenika i koje je vezano za postojeću „Spomen-kosturnicu“ u rovu Tvrđave, posvećenu stradalima u Topličkom ustanku. Novi objekat postavljen je i uz Balibegovu džamiju, to je „mali amfiteatar“, materijalizovan u potpunosti u kamenu peščaru. Sam objekat dobio je novu namenu „Planetarijuma“. Ovde je na najbolji mogući način iskorišćena blaga depresija u terenu koja je posledica arheoloških istraživanja na ovom prostoru. Naime, nakon istraživačkih radova teren je zatrpan ali nije vraćen na prvobitnu niveletu.

Među novoprojektovanim objektima nalazi se i most ispred Vidin kapije. Njegova finalna forma i materijalizacija biće definisane nakon arheološko-istraživačkih radova na ovom prostoru i izrade studije za rekonstrukciju kapije. Kao najznačajnija figura „Centralnog platoa“, pored već postojećih arheoloških ostataka iz perioda antike, predložena je izrada replike statue „Cara Konstantina“ u prirodnoj veličini. Ovo mesto nije slučajno odabrano. Na osnovu dosadašnjih nalaza, može se pretpostaviti da se upravo ovde može očekivati pozicija glavnog centralnog trga-foruma antičkog Naisusa.

Zaključak

Niška tvrđava čini središnji deo centralne gradske zone, a potencijali lokacije na kojoj se nalazi i njena uloga u današnjoj prostornoj organizaciji grada, dostupnost i blizina ostalih sadržaja (kulturno-istorijskih, ugostiteljskih, turističkih, privrednih…) u velikoj meri su neiskorišćeni, zapostavljeni ili potpuno pogrešno angažovani. Čak i pored toga statistički podaci pokazuju da upravo najveći broj posetilaca u toku godine u razne svrhe boravi u Tvrđavi i njenom okruženju. Takođe, iskustveno, služba zaštite, kao i druge nadležne institucije koje se ovim kompleksom bave godinama unazad, mogu potvrditi da je on uvek u centru pažnje, da se brojni događaji već tradicionalno vezuju za Tvrđavu, ali i da se ujedno, stihijskim i neplanskim akcijama uglavnom samo nanosi šteta celokupnom kulturno-istorijskom ambijentu.

Nepokretno kulturno nasleđe je neobnovljiv resurs i to treba imati na umu kada se o njemu razmišlja, kao i činjenicu da ono i kao takvo ima suštinski značaj za dobrobit pojedinca i društva. Zaštita, upravljanje i planiranje nepokretnim kulturnim dobrima nameće određena prava i obaveze, koje pored zadovoljenja zakonske forme, zahtevaju sveobuhvatan, dinamičan i multidisciplinaran pristup, čime se garantuje autentičnost i integritet, a istovremeno predstavlja i interpretira značaj. Ovaj projekat je za cilj imao upravo da poveže sve ove činioce i da ih iskoristi na najbolji mogući način, uz neminovno poštovanje i koegzistenciju različitih kulturnih vrednosti, kako bi i nasleđe sa naših prostora dobilo ulogu koju zaslužuje u očuvanju evropske i svetske baštine.

Napomene:

-Predmetni tekst objavljen je u časopisu „ARHITEKT“ Društva arhitekata Niša, 2012.godine.

-Projekat „Idejno programsko rešenje za uređenje i revitalizaciju Niške tvrđave“ izrađen je 2011.godine (glavni i odgovorni projektant-Elena Vasić Petrović). Prema ovom projektu izrađeni su kasnije detaljni projekti za uređenje zone sporta i rekreacije u rovu Niške tvrđave, kao i projekti za konzervatorsko-restauratorske radove na svim bedemima i eskarpama Niške tvrđave i na Apsani, od strane autora teksta, kao glavnog i odgovornog projektanta. Takođe, autor je i rukovodilac konzervatorsko-resturatorskih radova na Barutani br.4 u Niškoj tvrđavi, obnovi Palate sa oktogonom na Gradskom polju, obnovi ogradnih zidova Pašinih konaka, kao i projekta konzervatorsko-restauratorskih radova na Konsturnici u rovu Niške tvrđave i još mnogo drugih aktivnosti, koje su realizovane u protekloj deceniji. Obnovljena i uređena Barutana broj 4, jedno vreme je korišćena za manifestacije koje su organizovane od strane Niškog zavoda i Fondacije arhitekta Aleksandar Radović.

-Autor grafičkih priloga i fotografija: Elena Vasić Petrović.

Preuzmite besplatno .pdf studije ovde: Studija zaštite Niške tvrđave